3 lý do bạn không viết được
Vào thẳng vấn đề luôn, có 3 lý do khiến bạn không viết được: Thiếu cách thức, no/đói đầu vào, và vấn đề tâm lý.
Bài viết này dành cho: Những người muốn viết, cần viết nhưng không thể viết được. Viết ở đây bao gồm cả viết sáng tạo, viết content, viết cho mình.
1. Thiếu kỹ năng
Bạn biết mình muốn viết về A, nhưng không hình dung được để viết xong một bài thì cần làm gì. Khi đó, bạn cảm thấy rằng việc viết lách phụ thuộc vào cảm hứng, khi có hứng thì ngôn từ tuôn ra dễ dàng, khi hết hứng thì mọi thứ bế tắc. Vấn đề ở đây không phải là “không giỏi viết” hay “không có khiếu”. Bạn chỉ đang không biết triển khai ý tưởng đó ra sao.
Điều bạn thiếu là kỹ thuật bóc tách nhiệm vụ viết ra thành từng bước một. Viết là một tổ hợp kỹ năng – không phải một hành động đơn lẻ.
Tập hợp các kỹ năng đó là:
- Tư duy nội dung: chọn đúng chủ đề, xác định góc nhìn, đặt được câu hỏi đủ sâu. Từ đó đưa ra một ý tưởng - hay đúng hơn là một “đường dây” trong nội dung, để đưa người đọc đi từ điểm A đến điểm B theo thiết kế của người viết.
- Các cách xây dựng cấu trúc: biết mở – thân – kết, biết cách chia ý, làm rõ mạch logic.
- Cách diễn đạt: cơ bản thì có viết rõ, viết trúng, viết logic. Nâng cao hơn thì là cách dùng storytelling, đưa ví dụ, chơi chữ, twist…
- Kỹ thuật biên tập: loại cái dư, giữ cái chính, làm cho câu chữ trở nên sắc sảo gọn gàng hơn.
Khi viết, dù là bài ngắn hay bài dài, hay viết cả một quyển sách, ta đều có thể chia nó ra thành những nhiệm vụ nhỏ vừa sức, làm trong 30 phút rồi nghỉ. Khi bạn nhìn 1 tác phẩm hoàn chỉnh thành 1 cấu trúc có thể tháo ráp được, bạn sẽ nhận ra việc viết về kỹ thuật cũng chỉ là như vậy. Và việc tiếp theo là rèn luyện các kỹ thuật đó cho đến khi thuần thục.
2. No/Đói đầu vào
Viết không phải chỉ là hành động tạo ra. Nó là sự chuyển tải - từ cái bạn muốn nói thành cái gì đó có giá trị cho người đọc. Muốn vậy, bạn phải có cái gì đó ở bên trong. Và đó là thứ bạn cần nạp vào. Không có đầu vào – không thể có đầu ra. Nhưng đầu vào quá nhiều mà không tiêu hóa được – cũng thành tắc nghẽn.
Có hai kiểu kẹt:
– Đói: Bạn không có đủ chất liệu để viết. Muốn viết truyện với một bối cảnh cụ thể, nhưng không có thông tin về bối cảnh đó (thông tin địa lý, lịch sử, văn hoá, lối sống). Muốn viết về chủ đề chuyên sâu nhưng thiếu thông tin (hệ thống lý thuyết, trải nghiệm thực hành). Muốn kể chuyện - nhưng hạn hẹp vốn sống và trí tưởng tượng v.v… Nói chung là đói đầu vào, nên không có gì cho đầu ra.
Giải pháp đơn giản: Nạp đầu vào.
– No: Bạn đọc quá nhiều, lưu quá nhiều, nhưng không tiêu thụ - mà cụ thể là nói, viết, dạy lại. Càng đọc nhiều bạn càng nghĩ mình "biết rồi", nhưng thật ra kiến thức đó vẫn chưa nhập tâm. Thậm chí càng đọc nhiều bạn càng nghẽn hệ tiêu hoá tri thức, và bạn bị kẹt trong mớ hổ lốn kiến thức ở trong đầu.
Giải pháp: Viết để tiêu hóa. Cứ viết cho mình đi đã, học tới đâu thì viết tới đó. Để kiến thức được hấp thu vào mình, rồi sau đó đóng gói lại và chuyển ra ngoài cho người khác.
3. Một chút tâm lý
Viết cho người khác là giao tiếp ở mức độ tư duy. Viết là hành vi xã hội, ta luôn có một mong muốn ngầm rằng những gì ta viết ra cho người khác - sẽ được họ đón nhận, thấu hiểu, hoan nghênh. Cũng vì vậy, ta gặp một số rào cản tâm lý khiến ta sợ hãi hành động viết của mình.
- Gán quá nhiều kỳ vọng: Ta không viết, vì ta gán cho việc viết quá nhiều mong muốn. Chưa xong được chương đầu đã nghĩ đến việc sách này hoàn thành xong thì có giúp mình trở thành tác giả lớn hay không, làm sao để nó trở thành best seller, người ta sẽ đánh giá mình thế nào, mình có bị chê trách gì không v.v… Càng mong đợi nhiều, càng gán lên việc viết quá nhiều ý nghĩa - và điều này khiến mỗi con chữ tạo ra bỗng nặng ngàn cân. Rồi sau khi viết xong vài ba bài, thấy không “effect” gì, lại cảm thấy thất vọng và bỏ cuộc.
- Tâm lý kẻ mạo danh + niềm tin rằng “tôi phải luôn đúng”: Luôn cảm thấy mình chưa biết đủ nhiều, nếu mình viết ra sẽ bị bắt lỗi, mình thì “không xứng đáng” để viết về chủ đề này vì mình thiếu những thành tựu này kia.
- Tự ức chế: Đã từng viết, từng đăng – bị chê, bị ngó lơ, bị hiểu sai. Thế là rút. Và gắn mác “tôi không hợp viết”.
Mà, phần lớn người viết không mắc một lỗi đơn lẻ – mà là kẹt chồng chéo. Dưới đây là những tổ hợp bế tắc phổ biến:
- Thiếu kỹ năng + Đói thông tin: Không có gì để viết, cũng không biết viết sao. Cứ lặp lại chuyện đời mình - trở thành người viết nông cạn.
- Thiếu kỹ năng + No thông tin + Gán cho việc viết nhiều ý nghĩa: Tâm lý bất đắc chí, ghen tị, trở thành “nhà phê bình” văn học của người khác.
Còn nhiều tổ hợp oái ăm hơn nữa. Ví dụ: kỹ năng kém + đầu vào rối + tâm lý bất ổn: Đóng băng. Không viết, không học thêm, không chia sẻ. Đóng toàn bộ hệ thống.
Tóm lại, viết là hành động tạo ra. Để tạo ra thì phải có đầu vào. Đầu vào thiếu thì không có gì để cho ra. Đầu vào thừa thì nghẽn mạch. Kỹ năng là cách vận hành cỗ máy chuyển tải tư duy thành chữ. Tâm lý là năng lượng để duy trì hoạt động. Bài này nhằm mục đích là: Nếu bạn thấy mình đang “kẹt” trong chuyện “ôi em thích viết lắm nhưng em viết dở quá” hoặc “em không biết bắt đầu từ đâu” rồi “em không đủ thời gian làm content nên em không bằng anh A chị B” thì xem lại xem mình đang vướng ở đâu để còn gỡ.