Lời nguyền tri thức: vì sao người giỏi khó viết dễ hiểu?
"Tại một hội nghị về công nghệ – giải trí – thiết kế, hay còn gọi là TED, có một nhà sinh học phân tử xuất sắc được mời trình bày nghiên cứu mới nhất của mình. Ngay từ đầu, ông ta bắt đầu bài nói y hệt như đang trình bày với các đồng nghiệp trong ngành sinh học phân tử. Và chỉ sau bốn giây, ông ấy đã đánh mất toàn bộ khán giả. Vì ông chỉ nói bằng biệt ngữ, không giới thiệu vấn đề cần giải quyết là gì, vì sao nó quan trọng — ông nhảy thẳng vào mô tả thí nghiệm.
Trong hội trường lúc đó là vài trăm người đến từ nhiều lĩnh vực: thiết kế, giải trí, truyền thông… Ai cũng rõ mồn một rằng họ không hiểu một chữ nào, ngoại trừ chính nhà khoa học kia — người hoàn toàn không nhận ra điều đó.
Đây không phải là một người ngốc nghếch Nhưng ông ấy cực kỳ thiếu hiểu biết khi nói đến giao tiếp: không phải ai cũng biết điều bạn biết. Khái niệm “lời nguyền của tri thức” bắt nguồn từ kinh tế học, và nó mô tả cái khó cố hữu khi ta cố tưởng tượng cảm giác của người “không biết” điều mà chính mình đã biết.
Có rất nhiều công trình xuất sắc, rất nhiều người cực kỳ thông minh trong giới học thuật. Và họ đang làm điều đó vì ai? Chỉ để giải trí cho nhau trong một vòng tròn khép kín nhỏ bé?
Người nộp thuế trả tiền cho nghiên cứu – thì những phát hiện ấy nên được công bố theo cách dễ tiếp cận. Họ nên “cho đi”, trình bày một cách ai cũng có thể hiểu.
Ngay cả trong nội bộ chuyên ngành, cũng có quá nhiều năng lượng bị lãng phí, quá nhiều cơ hội hiểu sai chỉ vì văn bản viết quá tệ. Ví dụ, tôi đang đọc một bài luận của sinh viên, hay một bài báo trong ngành của tôi, hoặc một đề xuất xin tài trợ, hay tôi đang phản biện một bản thảo cho tạp chí học thuật, hoặc đánh giá hồ sơ xét chức danh giáo sư…
Nếu tôi phải đọc đi đọc lại một đoạn văn đến 5–6 lần chỉ để hiểu họ đang nói gì, thì rõ ràng là tôi rất dễ hiểu sai, và tôi sẽ tự hỏi: “Vậy viết làm gì? Viết để hành hạ người đọc à?”
Tôi còn rất nhiều việc khác để làm. Tôi không muốn bị buộc phải “giải mã” câu văn của ai đó khi họ hoàn toàn có thể viết rõ ràng ngay từ đầu. Có rất nhiều sự mơ hồ, khó hiểu trong văn viết học thuật. Nhưng cũng có một điều rất đáng tiếc bị bỏ lỡ — đó là niềm vui và vẻ đẹp của ngôn ngữ. Đọc một câu văn được trau chuốt kỹ lưỡng là một trải nghiệm thú vị. Còn đọc một đoạn văn cứng nhắc, lủng củng, phồng lên vì sáo ngữ thì thật khó chịu.
Có vô số lý do khiến tôi cảm thấy bực mình, nhất là khi giới học thuật bỏ ra quá nhiều chất xám cho nghiên cứu, rồi lại xem nhẹ nhiệm vụ quan trọng nhất: chia sẻ điều họ khám phá với thế giới."
- Steven Pinker
Steven Pinker – nhà ngôn ngữ học Harvard – gọi tên một trong những lý do khiến người viết càng giỏi chuyên môn lại càng dễ viết dở: bạn không thể tưởng tượng nổi cảm giác không biết điều mà bạn đã biết quá rõ. Vì thế, bạn viết bằng biệt ngữ, tổng quát hóa trừu tượng, và vô tình đẩy người đọc ra xa.
Nhưng viết rõ ràng không chỉ là kỹ năng. Đó là một hành vi thấu cảm, một quá trình cởi bỏ vai chuyên gia để viết như một con người đang cố gắng được hiểu.